نامند و مصوره آنست كه از وى تخطيط و تشكيل اعضا پديد آيد و اين هر دو قوت يعنى مغيرهء اولى و مصوره بر قول اصح در رحم از نفس مادر بر منى فائض مىشوند اما خادمه چهاراند كه خدمت كنند غاذيه را و آن جاذبه و ماسكه و هاضمه و دافعه است و غاذيه مع خادمه‌هاى خويش خدمت مىكنند ناميه را و غاذيه و ناميه هر دو خدمت مىكنند مر مولده را و اطبا گويند كه خادم هر چار خادمهء مذكوره كيفيات اربع‌ست كه حرارت و برودت و رطوبت و يبوست‌اند جاذبه را حرارت مع اليبوست خدمت مىكند و ماسكه را يبوست و برودت مع الحرارت و هاضمه را حرارت مع الرطوبت و دافعه را يبوست مع الحرارت سوم قوت نفسانىست كه در دماغ‌ست و اين نيز منقسم مىشود به دو قسم مدركه و محركه و مدركه دوگونه‌اند پنج ظاهرى اند و پنج باطنى آنچه ظاهرىاند سامعه و باصره و شامه و ذائقه و لامسه است و اينها همچو جواسيس‌اند مدركهء باطنى را و بحواس خمسهء ظاهرى اشتهار دارد نخستين سامعه يعنى قوت شنوائى مكان اين قوت در عصب مفروش اندرون صماخ‌ست و ادراك صوت مىكند دومى باصره يعنى قوت بينائى مكان اين قوت در تقاطع صليبىست كه واقعست فىمابين عصبتين مجوفتين كه از مقدم دماغ فراتر از زائدتين مشابه بحلمتى الثدى رسته بهر دو چشم مىآيند و اين قوت ادراك اضواء و الوان و اشكال مىنمايد سومى شامه يعنى قوت بويائى مكان اين قوت در زائدتين متشابهتين بسر پستان است كه در منتهاى انف روئيده‌اند بر سر دو عصب كه موضوع در مقدم دماغ‌اند و اين قوت ادراك روائحه مىكند چهارمى ذائقه يعنى قوت ذوق مكان اين قوت در عصبهء مفروشه بجرم زبان‌ست و اين قوت بواسطهء رطوبت لعابيهء فم ادراك طعم مىنمايد پنجمى لامسه يعنى قوت لمس مكان اين قوت در جلد و اكثر گوشت تحت جلدست و اين قوت ادراك ملموسات مىكند اما آنچه باطنىاند و نزد حكما حواس خمسهء باطنى شهرت دارد حس مشترك و خيال و متصرفه و وهم و حافظه است نخستين حس مشترك قوتىست كه مدرك جميع صور جزئيهء محسوساتست يعنى ادراك مىكند همگى صورتهائى كه محسوس‌اند بادراك حواس خمسهء ظاهرى و مىرساند به خيال و مدرك حواس ظاهرى را صور گويند و مدرك حواس باطنى را معانى و دماغ كما قال صاحب الكامل و ابو سهيل المسيحى و جمهور الاطباء از طرف جبهه جانب قفاسه بطن دارد مقدم و اوسط و مؤخر و هر بطن را سه قسمت نهاده‌اند اول و اوسط و آخر پس مكان حس مشترك اول بطن مقدم دماغ‌ست دومى خيال قوتىست كه نگاه مىدارد صور محسوسات حس مشترك را بر وجهى كه اگر بعد از غيبوبت باز بيند ياد آرد و خزانهء آنست و محل اين آخر بطن مقدم دماغ‌ست و نزد بعضى بطن اوسط دماغ سومى متصرفه كه متخيله نيز نامند قوتىست كه تصرف مىكند در صور محسوسهء مخزونه در حس مشترك و معانى جزئيهء مدركهء وهم و مخزونه در حافظه بتركيب